Şema terapi, kronik psikolojik durumlar ve tedaviye dirençli hastalar için geliştirilmiş bütünleştirici bir psikoterapi yaklaşımıdır. Bu terapi modeli, bilişsel, duygusal ve davranışsal teknikleri çeşitli terapötik yaklaşımlardan entegre ederek kapsamlı bir tedavi çerçevesi sunmaktadır (Jacob & Arntz, 2015). Bu makalede, şema terapinin tarihsel kökenleri, teorik temelleri ve gelişim süreci detaylı bir şekilde incelenecektir.
Şema Terapinin Tarihsel Kökenleri
Jeffrey Young ve Bilişsel Terapinin Genişletilmesi
Şema terapi, 1990'lı yıllarda Jeffrey Young tarafından geliştirilmiştir (Pilkington & Karantzas, 2024). Bu yaklaşım, Aaron Beck'in bilişsel terapi modelinin bir uzantısı olarak ortaya çıkmış ve zamanla kişilik bozuklukları için benzersiz bir bütünleştirici tedavi haline gelmiştir (Šlepecký ve ark., 2014; Šlepecký ve ark., 2015). Young'ın bu yaklaşımı geliştirmesinin temel motivasyonu, standart bilişsel davranışçı terapinin (BDT) yetersiz kaldığı kronik ve tedaviye dirençli vakalara çözüm bulmaktı (Jacob & Arntz, 2015).
Şema terapi başlangıçta kronik depresyon formlarını hedef alarak geliştirilmiş olsa da, daha sonra borderline kişilik bozukluğu gibi kişilik bozuklukları için iyi kurulmuş bir tedavi haline gelmiştir (Huibers, 2011). Bu durum, terapinin orijinal amacından farklı alanlarda da etkili olduğunun keşfedilmesiyle genişleme sürecini yansıtmaktadır.
Teorik Temeller ve Entegratif Yapı
Şema terapi, bilişsel-davranışçı ve bağlanma ilkelerini entegre eden bir yaklaşım olarak tanımlanmaktadır (Leong ve ark., 2024). Bu entegratif yapı, erken dönem bakım verenlerle olan etkileşimlerin yetişkin ruh sağlığı üzerindeki etkisini anlamamıza yardımcı olmaktadır (Leong ve ark., 2024). Terapi, çeşitli terapötik yaklaşımlardan türetilen bilişsel, duygusal ve davranışsal teknikleri bir araya getirmekte ve destekleyici bir "yeniden ebeveynlik" terapötik ilişkisini vurgulamaktadır (Jacob & Arntz, 2015).
Temel Kavramlar ve Yapılar
Erken Dönem Uyumsuz Şemalar
“ Bir şema, çocukluk döneminde gelişen ve kişinin yaşamı boyunca detaylandırılan son derece kararlı ve sabit olumsuz bir örüntü olarak tanımlanmaktadır. ”
— (Šlepecký ve ark., 2014)
Araştırmalar, şema terapinin erken dönem uyumsuz şemalarla psikopatolojinin kökenini açıkladığını göstermektedir (ÜNAL & Gençöz, 2019). Çocukluk dönemindeki istismar ve ihmal deneyimleri ile yetişkinlikteki psikopatoloji gelişimi arasındaki mekanizmaları anlamada şema terapi önemli bir çerçeve sunmaktadır (ÜNAL & Gençöz, 2019).
Şema Modları
Şema terapi, modlara önemli ölçüde dikkat ayırmaktadır; modlar, belirli bir zamanda birey için çalışan baskın duygular, şemalar veya başa çıkma tepkileri olarak tanımlanmaktadır (Šlepecký ve ark., 2014; Šlepecký ve ark., 2015). Daha güncel şema terapi versiyonları, uyumsuz şemalarla ilişkili çeşitli duygusal durumları tanımlayan şema modları kavramını kullanmaktadır (Jacob & Arntz, 2015).
Uluslararası bir çalışma grubu, yeni ihtiyaçlar üzerine içgörülere dayanan teoriyi genişleterek kapsamlı bir mod taksonomisi belirlemeye çalışmıştır (Arntz ve ark., 2021). Bu çalışma, şema terapinin teorik temellerinin yeniden formüle edilmesi ihtiyacından doğmuştur (Arntz ve ark., 2021).
Bazı araştırmacılar, özellikle aşırı çocukluk travması yaşamış hastalar için aktif olabilecek "donmuş çocuk" modu gibi ek disosiyatif modların varlığını öne sürmüştür (Lah & Saradjian, 2016). Bu öneri, şema modlarının çeşitli adaptasyonlardan geçtiğini ve klinik gözlemlere dayalı olarak genişlemeye devam ettiğini göstermektedir (Lah & Saradjian, 2016).
Şema İşlemleri ve Başa Çıkma Stilleri
İki ana şema işlemi bulunmaktadır: şema iyileştirme ve şema sürdürme (Šlepecký ve ark., 2014; Šlepecký ve ark., 2015). Terapinin amacı, şema iyileştirme sürecine dahil olmaktır (Šlepecký ve ark., 2014; Šlepecký ve ark., 2015). Şema başa çıkma stilleri, bireylerin erken dönem uyumsuz şemalarıyla nasıl başa çıktıklarını tanımlamakta ve tedavi sürecinde önemli bir hedef oluşturmaktadır (Roelofs ve ark., 2016).
Şema Terapinin Gelişim Süreci
Kanıt Tabanının Evrimi
Şema terapi için kanıt tabanı, 1990'larda Jeffrey Young tarafından ilk kez geliştirilmesinden bu yana önemli ölçüde evrilmiştir (Pilkington & Karantzas, 2024). Bibliyometrik analizler, şema terapi üzerine nicel literatürün eğilimlerini ve özelliklerini özetlemeye çalışmıştır (Pilkington & Karantzas, 2024). Bu analizler, şema terapinin araştırma alanında giderek artan bir ilgi gördüğünü ortaya koymaktadır.
Şema terapinin etkinliği, borderline kişilik bozukluğu tedavisinde gösterilmiştir (Jacob & Arntz, 2015). Bireysel şema terapiyi kişilik bozukluğu için etkili bir müdahale olarak destekleyen araştırmalar, adli hastalar dahil olmak üzere çeşitli ortamlarda istikrarlı bir şekilde artmaktadır (Lowenstein ve ark., 2020). Bireysel şema terapinin yanı sıra, grup şema terapi için de olumlu sonuçlar bildirilmiştir (Lowenstein ve ark., 2020).
Uygulama Alanlarının Genişlemesi
Şema terapi başlangıçta tedaviye dirençli hastalar ve erken deneyimlere dayanan kronik psikolojik durumlar için geliştirilmiş olsa da (Dondu, 2025), uygulama alanları zamanla genişlemiştir. Kronik depresyon (Dondu, 2025; Huibers, 2011), borderline kişilik bozukluğu (Ansari ve ark., 2023; Wibbelink ve ark., 2022; Jacob & Arntz, 2015), obezite (Amiri ve ark., 2024) ve karmaşık travma (Lian & Mathialagan, 2025) gibi çeşitli durumlar için uygulanmaktadır.
Ergenler için grup şema terapi uygulamaları da geliştirilmiştir (Roelofs ve ark., 2016). Kişilik bozuklukları veya kişilik bozukluğu özellikleri olan ergenlere grup şema terapinin uygulanıp uygulanamayacağını araştıran çalışmalar yürütülmüştür (Roelofs ve ark., 2016).
Kültürel Adaptasyonlar
Şema terapinin Batı kökenli olması, Asya kültürel bağlamında doğrudan uygulanabilirliği konusunda endişelere yol açmıştır (Lian & Mathialagan, 2025). Bu nedenle, Asya'nın sosyal ve çevresel gerçekliklerine uyarlanmış kültürel olarak adapte edilmiş şema terapi geliştirilmiştir (Lian & Mathialagan, 2025). Bu adaptasyonlar, duygusal çekingenlik ve aile içi çatışmayla ilişkili utanç gibi kültürel faktörleri dikkate almaktadır (Lian & Mathialagan, 2025).
Diğer Terapötik Yaklaşımlarla İlişki
Bilişsel Davranışçı Terapi ile Entegrasyon
Şema terapi, BDT terapistleri için ek bir araç olarak öğrenilebilecek ilkeler ve stratejiler sunmaktadır (Šlepecký ve ark., 2014; Šlepecký ve ark., 2015). Borderline kişilik bozukluğu tedavisi karmaşık olsa da, birçok BDT terapisti şema terapi ilkelerini ve stratejilerini ek bir araç olarak kullanmak üzere öğrenebilmektedir (Šlepecký ve ark., 2014; Šlepecký ve ark., 2015).
Diyalektik davranışçı terapi (DBT) ve şema terapi, borderline kişilik bozukluğu için geliştirilmiş ve değerlendirilmiş özelleşmiş kanıta dayalı tedaviler arasındadır (Wibbelink ve ark., 2022). Her iki tedaviye verilen yanıtta bireysel farklılıklar gözlemlenmiş olup, bu farklılıkları yönlendiren faktörler büyük ölçüde bilinmemektedir (Wibbelink ve ark., 2022).
Bütünleştirici Yaklaşımlar
Şema terapi, farkındalık (mindfulness), diyalektik davranışçı terapi, travma bilgili bakım, duygu odaklı terapi ve Vygotsky'nin öğrenme teorisi gibi çeşitli yaklaşımlarla birleştirilebilmektedir (Burstein ve ark., 2025). Bu entegratif yaklaşımlar, özellikle bebek ebeveynliği gibi spesifik alanlarda yeni müdahale protokollerinin geliştirilmesine olanak tanımaktadır (Burstein ve ark., 2025).
Tedavi Teknikleri
- İmgeleme Yeniden Yazımı: Deneyimsel tedavi teknikleri, özellikle imgeleme yeniden yazımı (imagery rescripting), olumsuz şema ile ilişkili duyguların tedavisinde merkezidir (Jacob & Arntz, 2015). Bu teknik, şema terapinin ayırt edici özelliklerinden biri olarak kabul edilmektedir ve kronik depresyon dahil çeşitli durumların tedavisinde kullanılmaktadır (Dondu, 2025).
- Metafor Kullanımı: Metaforlar, soyut şemaların karmaşık yapılarını somutlaştıran ve terapötik süreci kolaylaştıran araçlardır (Yurtseven, 2025). Psikoeğitim aşamasında, danışanların erken dönem uyumsuz şemaları anlamalarını kolaylaştırmak ve terapötik anlatıyı güçlendirmek için metaforlar kullanılmaktadır (Yurtseven, 2025).
Sonuç
Şema terapi, Jeffrey Young tarafından 1990'larda Beck'in bilişsel terapi modelinin bir uzantısı olarak geliştirilmiş ve zamanla kişilik bozuklukları ve kronik psikolojik durumlar için kapsamlı bir bütünleştirici tedavi yaklaşımına dönüşmüştür (Pilkington & Karantzas, 2024; Šlepecký ve ark., 2014; Jacob & Arntz, 2015; Šlepecký ve ark., 2015). Erken dönem uyumsuz şemalar ve şema modları kavramları, terapinin teorik temelini oluşturmaktadır (Arntz ve ark., 2021; Yurtseven, 2025; Jacob & Arntz, 2015). Kanıt tabanı önemli ölçüde evrilmiş olup, şema terapi günümüzde çeşitli klinik popülasyonlar ve kültürel bağlamlarda uygulanmaktadır (Pilkington & Karantzas, 2024; Lowenstein ve ark., 2020; Lian & Mathialagan, 2025). Terapinin bütünleştirici yapısı, çeşitli terapötik yaklaşımlardan teknikleri bir araya getirmekte ve destekleyici bir terapötik ilişkiyi vurgulamaktadır (Leong ve ark., 2024; Burstein ve ark., 2025; Jacob & Arntz, 2015).
Kaynakça
Amiri, A., Hassanzadeh, R., & Heydari, S. (2024). Comparison of the Effectiveness of Schema Therapy and Life Therapy on Emotion Regulation and Attitudes Towards Eating in Women with Obesity. Health News, 2(2), 68-76. https://doi.org/10.61838/kman.hn.2.2.8
Ansari, D., Lakkimsetti, M., Olaleye, K., Bhullar, J., Shah, R., Arisoyin, A., … & Haq, M. (2023). Genetic Influences on Outcomes of Psychotherapy in Borderline Personality Disorder: A Narrative Review of Implications for Personalized Treatment. Cureus. https://doi.org/10.7759/cureus.43702
Arntz, A., Rijkeboer, M., Chan, E., Faßbinder, E., Karaosmanoğlu, A., Lee, C., … & Panzeri, M. (2021). Towards a Reformulated Theory Underlying Schema Therapy: Position Paper of an International Workgroup. Cognitive Therapy and Research, 45(6), 1007-1020. https://doi.org/10.1007/s10608-021-10209-5
Burstein, O., Zevin, Z., & Geva, R. (2025). Integrative mindfulness-based infant parenting program: theoretical foundations and a novel intervention protocol. Frontiers in Psychology, 16. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1524008
Dondu, A. (2025). Schema Therapy for Chronic Depression: Addressing Childhood Trauma and Personality Pathology. IntechOpen. https://doi.org/10.5772/intechopen.1011621
Huibers, M. (2011). CS05-02 - Schema therapy for chronic depression. European Psychiatry, 26(S2), 1783-1783. https://doi.org/10.1016/s0924-9338(11)73487-3
Jacob, G., & Arntz, A. (2015). Schema Therapy. Wiley Online Library, 1-4. https://doi.org/10.1002/9781118625392.wbecp039
Lah, A., & Saradjian, J. (2016). Frozen child: schema therapy for a forensic patient in a service for men with a diagnosis of severe personality disorder. Journal of Forensic Practice, 18(4), 254-264. https://doi.org/10.1108/jfp-01-2016-0001
Leong, R., Gill, D., Barlas, J., & Lin, P. (2024). Early Parenting Interactions and First-Time Mothers’ Postnatal Depression and Parental Competence. European Journal of Investigation in Health Psychology and Education, 14(4), 963-975. https://doi.org/10.3390/ejihpe14040063
Lian, A., & Mathialagan, S. (2025). Evaluating a culturally adapted schema therapy VS Tf-CBT for reducing EMS and schema modes in complex trauma: A Malaysian intervention. Environment and Social Psychology, 10(4). https://doi.org/10.59429/esp.v10i4.3606
Lowenstein, J., Stickney, J., & Shaw, I. (2020). Implementation of a schema therapy awareness group for adult male low secure patients with comorbid personality difficulties: reflections and challenges. Journal of Forensic Practice, 22(2), 41-56. https://doi.org/10.1108/jfp-10-2019-0045
Pilkington, P., & Karantzas, G. (2024). A bibliometric analysis of the quantitative schema therapy literature. Clinical Psychology & Psychotherapy, 31(2). https://doi.org/10.1002/cpp.2963
Roelofs, J., Muris, P., Wesemael, D., Broers, N., Shaw, I., & Farrell, J. (2016). Group-Schematherapy for Adolescents: Results from a Naturalistic Multiple Case Study. Journal of Child and Family Studies, 25(7), 2246-2257. https://doi.org/10.1007/s10826-016-0391-z
Šlepecký, M., Kotianová, A., Vyskocilova, J., & Praško, J. (2014). EPA-1423 – Integration of schema therapy for cognitive behavioral therapist. European Psychiatry, 29, 1. https://doi.org/10.1016/s0924-9338(14)78625-0
Šlepecký, M., Kotianová, A., Vyskocilova, J., & Praško, J. (2015). Integration of Schema Therapy and Cognitive Behavioral Therapy in the Treatment of Personality Disorders. European Psychiatry, 30, 143. https://doi.org/10.1016/s0924-9338(15)30119-x
Ünal, E., & Gençöz, T. (2019). Child Abuse/Neglect and Depressive Symptomatology: The Mediating Roles of Early Maladaptive Schemas. Ayna Klinik Psikoloji Dergisi, 6(3), 227-243. https://doi.org/10.31682/ayna.562941
Wibbelink, C., Arntz, A., Grasman, R., Sinnaeve, R., Boog, M., Bremer, O., … & Kamphuis, J. (2022). Towards optimal treatment selection for borderline personality disorder patients (BOOTS): a study protocol for a multicenter randomized clinical trial comparing schema therapy and dialectical behavior therapy. BMC Psychiatry, 22(1). https://doi.org/10.1186/s12888-021-03670-9
Yurtseven, C. (2025). Use of Metaphors in Schema Therapy: Symbolic Expression of Early Maladaptive Schemas. Psikiyatride Guncel Yaklasimlar - Current Approaches in Psychiatry, 18(3), 1159-1174. https://doi.org/10.18863/pgy.1755144